Labda tatizo si kwamba screens zimevunja ubongo wako. Labda zimebadilisha effort gani inaonekana kustahili.

Simu haijakuibia pointi za IQ

Toleo rahisi la simulizi hii linajulikana: simu mahiri na mitandao ya kijamii zinaharibu umakini, zinawafanya watu wafikiri kwa juu juu na kuwavuruga kiasi cha kushindwa kuzingatia mambo magumu. Simulizi hilo linavutia kwa sababu karibu kila mtu amewahi kuhisi mtiririko wa taarifa ukimvuta wakati anajaribu kufanya kazi inayohitaji umakini.

Toleo linalovutia zaidi ni finyu. Katika Nature Human Behaviour Perspective mpya, Wisnu Wiradhany, Douglas Parry na Jaan Aru wanapendekeza kwamba vyombo vya kidijitali huenda vinaathiri utambuzi si kwa kupunguza uwezo wa akili, bali kwa kubadili thamani ambayo tunaiweka kwenye juhudi. Swali si tu kama watu wanaweza kuzingatia, kujifunza au kufikiri kwa kina. Ni kama kukutana mara kwa mara na chaguo za kidijitali zenye msuguano mdogo na zawadi ya haraka hubadilisha wakati ambao juhudi inaonekana kuwa ya thamani.

Tofauti hiyo ni muhimu. Mtu anaweza bado kuwa na uwezo wa kusoma maandishi magumu, kutatua tatizo au kujifunza kwa muda mrefu, lakini akawa na uwezekano mkubwa wa kuacha kazi mapema kwa sababu juhudi ya mwanzo inaonekana ghali ukilinganisha na zawadi ya haraka inayopatikana kwingine. Waandishi wanaita wazo hili mfumo wa kurekebisha thamani ya juhudi (effort recalibration).

Huu si uthibitisho kwamba skrini zimeharibu ubongo. Ni pendekezo la utaratibu ambao watafiti wanaweza kuupima.

Waandishi wanapendekeza nini

Makala inaanza na chaguo rahisi la kila siku: endelea na kazi ngumu, au chukua simu kwa zawadi fupi inayohitaji juhudi ndogo. Chaguo la pili si la burudani tu. Linapatikana mara moja, lina vizuizi vichache, na mara nyingi hutoa malipo madogo ya haraka: kitu kipya, mrejesho wa kijamii, kupunguza kuchoka au hisia ya kusonga mbele.

Waandishi wanasema kwamba kuchagua mara kwa mara kwa namna hii huenda kukabadilisha hesabu ya ndani ya gharama na faida ambayo watu hutumia kugawa juhudi za kiakili. Katika mfumo wao, mazingira ya kidijitali yana nguvu si kwa sababu yanavuruga umakini tu, bali kwa sababu mara kwa mara yanafanya uchunguzi wa haraka wenye juhudi ndogo uonekane kuwa rahisi na wenye malipo.

Wazo kuu ni hili:

• Watu hupima zawadi inayotarajiwa dhidi ya juhudi inayotarajiwa wanapochagua cha kufanya.
• Majukwaa ya kidijitali mara nyingi hupunguza gharama ya juhudi ya kujaribu kitu kipya: kusogeza, kugusa, kutelezesha au kuonyesha upya.
• Pia hutoa zawadi haraka: burudani, uthibitisho wa kijamii, taarifa au kitu kipya.
• Kwa muda, kuchagua mara kwa mara chaguo hizi zenye juhudi ndogo kunaweza kuongeza uzito wa kihisia unaopewa gharama ya juhudi.
• Matokeo yanaweza kuwa upendeleo dhidi ya kazi endelevu na ngumu, hasa kabla kazi hiyo haijaanza kutoa manufaa.

Neno muhimu ni huenda. Hii ni Perspective, si jaribio jipya la muda mrefu linaloonyesha kwamba athari hii tayari imetokea kwa kiwango cha idadi ya watu.

Kwa nini hii ni tofauti na hofu ya kawaida kuhusu skrini

Waandishi wanajaribu kuhamisha mjadala mbali na maelezo matatu yanayotumika mara kwa mara.

La kwanza ni usumbufu wa umakini: simu na mitiririko ya taarifa hushindana kwa umakini wetu mdogo katika wakati huo. Hilo ni jambo halisi, lakini linaeleza zaidi usumbufu wa papo hapo.

La pili ni kutumia vyombo vingi kwa wakati mmoja: kubadilisha mara kwa mara kati ya mikondo ya taarifa huenda kukazoeza umakini wa juu juu. Ushahidi hapa umechanganyika, athari nyingi ni ndogo na vipimo vina matatizo yake.

La tatu ni uraibu: vyombo vya kidijitali vinaweza kuwa vya kulazimisha kupitia mizunguko ya kurudia ya kuridhika kwa juhudi ndogo. Waandishi wanakubali kwamba tabia za kurudia zinaweza kujengeka, lakini hawapunguzi jambo lote kuwa ugonjwa.

Mbadala wao ni udhibiti wa juhudi. Badala ya kuuliza tu kama vyombo vya kidijitali vinapunguza uwezo wa utambuzi, wanauliza kama mazingira ya kidijitali yanabadilisha kanuni ambazo watu hutumia kuamua ni lini juhudi inastahili kutumika.

Kwa mtazamo huo, mfumo wa utambuzi unaweza kubaki na uwezo wake, lakini ukabadilisha namna unavyogawa juhudi. Miundo mingi ya majukwaa ya kidijitali hutoa zawadi za haraka kwa juhudi ndogo—kusogeza, kubofya au kubadilisha chanzo—na hivyo inaweza kuzoeza watu kuacha kazi inayohitaji juhudi kabla faida yake haijaonekana. Hilo ni dai kuhusu motisha na ugawaji wa juhudi, si dai kwamba uwezo wa kufikiri umeharibika kabisa.

Mtego wa kuchunguza kila kitu

Makala hutumia mgawanyiko wa kawaida kati ya exploration na exploitation. Exploration ni kujaribu chaguo mbalimbali ili kujua kilichopo. Exploitation ni kutumia ulichojifunza na kufuatilia lengo moja kwa kina.

Kujifunza mara nyingi kunahitaji vyote viwili. Mwanzoni exploration ni muhimu: tafuta vyanzo, jaribu mikakati, angalia chaguo. Lakini umahiri unahitaji baadaye kubaki na jambo moja kwa muda: tatizo moja, kitabu kimoja, ujuzi mmoja au mstari mmoja wa fikra, mpaka manufaa yanayochelewa yaanze kuonekana.

Vyombo vya kidijitali vinaweza kubadilisha uwiano huo kwa kufanya exploration iwe rahisi sana. Video moja zaidi, chapisho moja zaidi, matokeo mengine ya utafutaji, arifa nyingine. Kitu kinachofuata kinaweza kuwa cha kuvutia, na gharama ya juhudi ni ndogo.

Hatari si kwamba exploration yenyewe ni mbaya. Hatari ni kwamba exploration inayohitaji karibu hakuna juhudi inaweza kutoa zawadi ya kutosha kuwafanya watu waache kazi ngumu kabla kazi hizo hazijaanza kuwa na manufaa. Hatua ya kwanza ya kujifunza—ambapo juhudi ni kubwa na maendeleo yanaonekana polepole—ndiyo sehemu ambayo kubadili shughuli kunakuwa na mvuto zaidi.

Hii ndiyo sehemu iliyo wazi zaidi ya mfumo: vyombo vya kidijitali huenda havifanyi kazi ngumu isiwezekane. Huenda vinafanya kazi ngumu ionekane kutostahili kuvumiliwa.

Kile ambacho hii haithibitishi

• Haithibitishi kwamba mitandao ya kijamii huwafanya watu wajinga.
• Haionyeshi kwamba simu mahiri zimepunguza uwezo wa jumla wa utambuzi.
• Haionyeshi kwamba matumizi yote ya vyombo vya kidijitali ni ya passivity, ya juu juu au yenye madhara.
• Haithibitishi kwamba kupiga marufuku simu au majukwaa ndiyo jibu sahihi.
• Haithibitishi utaratibu huu kwa ushahidi wa mwisho wa muda mrefu. Waandishi wanapendekeza ajenda ya utafiti.
• Haimaanishi kwamba watumiaji hawana uwezo wa kuchagua. Mfumo unawaona watu kama wahusika hai ambao tabia zao huundwa na muundo wa mazingira, muktadha, malengo na tofauti binafsi.

Jambo hilo la mwisho ni muhimu. Makala haitoi picha rahisi ambapo majukwaa hufanya kila kitu na watumiaji huteseka tu. Inasema watu hudhibiti juhudi kwa njia tofauti kulingana na mazingira, lakini mazingira yanaweza kubadilisha gharama na zawadi ambazo udhibiti huo unazingatia.

Ushahidi una nguvu kiasi gani?

Makala ina nguvu zaidi kama usanisi wa dhana. Inaunganisha utafiti kuhusu juhudi, reinforcement learning, uundaji wa tabia, uwiano wa exploration na exploitation, usumbufu, kutumia vyombo vingi kwa wakati mmoja na persuasive design katika utaratibu mmoja: zawadi za kidijitali zinazopatikana mara kwa mara kwa juhudi ndogo huenda zikabadilisha thamani inayowekwa kwenye juhudi.

Ni dhaifu zaidi—kwa makusudi ya muundo wake—ikiwa itasomwa kama dai kuhusu jambo ambalo tayari limethibitishwa. Waandishi wanataja ushahidi uliochanganyika kuhusu kuwepo kwa simu karibu, ishara za mitandao ya kijamii na media multitasking. Wanaweka wazi kwamba mahusiano mengi ya muda mrefu ni madogo, yanatofautiana kati ya tafiti na yanategemea kipimo. Hoja yao ni kwamba matokeo hayo yanaweza kueleweka vizuri zaidi ikiwa watafiti watapima si utendaji pekee, bali pia kiasi cha juhudi, uvumilivu na utayari wa kubaki na kazi ngumu.

Ndiyo sababu majaribio yanayopendekezwa ni muhimu. Ikiwa mfumo huu ni sahihi, mtu anaweza kufanya vizuri katika kazi ya maabara kwa kuongeza juhudi, huku katika maisha ya kawaida akiwa na mwelekeo mkubwa wa kuacha kazi ngumu mapema wakati zawadi za kidijitali zinazopatikana kwa urahisi zipo karibu. Kupima utendaji pekee kunaweza kukosa mabadiliko hayo.

Kwa hiyo hali ya ushahidi ni hii: utaratibu unaowezekana na mfumo muhimu wa kufikiri, lakini si ushahidi wa kisababishi uliokwisha kuthibitishwa.

Nini kingeijaribu

Waandishi wanaeleza njia kadhaa za kufanya wazo hili lipimwe kwa majaribio.

Muundo mmoja ungewaweka watu mara kwa mara mbele ya chaguo kati ya shughuli ya kidijitali yenye juhudi ndogo na zawadi ya haraka, na kazi ngumu yenye manufaa yanayochelewa. Baadaye, chaguo la kidijitali likiondolewa, watafiti wangepima kama watu wanadumu kwa muda mfupi zaidi katika kazi mpya inayohitaji juhudi. Hilo lingepima uhamisho wa athari: je, mazingira ya awali yenye zawadi rahisi yalibadilisha namna juhudi inavyogawanywa hata nje ya muktadha wa awali?

Njia nyingine ingetumia kazi zinazofanana na utafutaji wa rasilimali: watu huacha lini kazi ngumu kabla manufaa yake hayajaonekana? Mikondo ya kidijitali inaweza kuongezwa au kuondolewa ili kupima kama zawadi zinazopatikana kwa urahisi zinapunguza kiwango cha juhudi ambacho mtu yuko tayari kuvumilia kabla ya kubadili shughuli.

Njia ya tatu ingepima juhudi moja kwa moja: tathmini binafsi ya juhudi, muda unaotumika kwenye kazi, upanuzi wa mboni, motisha na ukubwa wa manufaa. Hili ni muhimu kwa sababu utendaji thabiti haumaanishi hakuna kilichobadilika. Mtu anaweza kufidia gharama kubwa anayohisi ya juhudi kwa kujaribu zaidi, angalau kwa muda.

Tafiti za muda mrefu na zile zinazokusanya uzoefu wa kila siku zinaweza kuuliza kama mazoea ya kidijitali ya kila siku yanatabiri mabadiliko ya baadaye katika uvumilivu wa juhudi, udhibiti wa umakini, matokeo ya masomo au uwezo wa kuendelea na kazi, na kwa nani. Umri, kujidhibiti, unyeti kwa zawadi, neurodiversity, afya ya akili, hali ya kijamii na kiuchumi pamoja na utamaduni vyote vinaweza kubadilisha athari.

Athari kwa muundo wa majukwaa

Makala haimalizi kwa kusema “futa programu.” Lengo lake la vitendo ni maalum zaidi: kupunguza mizunguko ya tabia ya moja kwa moja yenye vizuizi vichache, na kusaidia watu kugawa juhudi kwa makusudi.

Katika elimu, hilo linaweza kumaanisha kuwasaidia wanafunzi kutambua mzunguko wa ishara–tabia–zawadi: kazi ngumu, usumbufu au kuchoka, kuangalia simu, kisha nafuu ya muda mfupi. Pia linaweza kumaanisha kufanya manufaa yanayochelewa yaonekane mapema zaidi, kulinda vipindi vya umakini endelevu na kufundisha namna ya kurudi kwenye kazi baada ya kukatizwa.

Kwa majukwaa, waandishi wanaelekeza kwenye meaningful friction: vikumbusho vya kuweka nia kabla ya kuanza, kuvunja kusogeza bila mwisho, au mrejesho unaofanya gharama ya fursa ionekane. Wazo si kufanya teknolojia iwe ngumu kutumia. Ni kuacha kuchukulia ushiriki usiohitaji juhudi kama lengo pekee la muundo.

Huo ni mfumo wa sera wenye matumizi zaidi kuliko kusema “skrini ni sumu” au “watu wanahitaji kujidhibiti tu.” Ikiwa mazingira yameundwa kupunguza gharama ya kuacha kazi ngumu, basi sehemu ya suluhisho inaweza kuwa kubadilisha mazingira hayo, si kumlaumu mtumiaji pekee.

Muhtasari safi

Wiradhany, Parry na Aru wanapendekeza kwamba vyombo vya kidijitali huenda vinabadilisha utambuzi kwa kubadilisha jinsi watu wanavyothamini juhudi za kiakili, si lazima kwa kuharibu uwezo wa utambuzi. Majukwaa yenye vizuizi vichache na zawadi ya haraka yanaweza kufanya exploration ya haraka ionekane rahisi na ya kuvutia, wakati kujifunza kwa muda mrefu na kazi inayohitaji umakini huhitaji juhudi mapema kabla manufaa yaliyochelewa hayajaonekana. Kwa muda, hilo linaweza kubadili namna juhudi inavyogawanywa: si “siwezi kufikiri,” bali “hii haionekani kustahili juhudi mapema vya kutosha.” Mfumo huu ni muhimu kwa sababu unabadilisha hofu isiyo wazi kuhusu skrini kuwa maswali yanayoweza kupimwa kuhusu juhudi, zawadi, tabia na muundo. Si uthibitisho kwamba mitandao ya kijamii huwafanya watu wajinga, wala hoja ya jumla ya kupiga marufuku. Ni dhana iliyo makini zaidi: mazingira ya kidijitali huenda yanabadilisha bei ya kiakili ambayo watu huipa kazi ngumu ya kufikiri.