ردپای جنگل‌زدایی معدن بسیار فراتر از خود گودال می‌رود

ردپای معدن فقط همان سوراخ در جنگل نیست

یک معدن شکل واضحی دارد. گودال، حوضچهٔ باطله، تودهٔ پسماند، جاده‌ای که در جنگل بریده شده. این‌ها نشانه‌هایی‌اند که ماهواره می‌تواند ببیند و نهاد ناظر می‌تواند دورشان خط بکشد.

اما استخراج، زمین پیرامونش را هم تغییر می‌دهد. آدم‌ها می‌آیند. جاده‌ها دسترسی به جنگل را آسان‌تر می‌کنند. سکونتگاه‌ها رشد می‌کنند. کشاورزی گسترش می‌یابد. معدن فقط زخمی روی نقشه نیست؛ می‌تواند به مرکز جاذبهٔ تازه‌ای تبدیل شود.

مقاله‌ای در Nature این تفاوت را در سراسر آفریقای زیرصحرا عددی می‌کند. نویسندگان جنگل‌زدایی مستقیم ناشی از معدن را در جنگل‌های انبوه بین ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۰ برآورد می‌کنند و سپس می‌پرسند در اطراف معدن‌ها، در مقایسه با مکان‌های مشابهی که هنوز معدن‌کاری در آن‌ها آغاز نشده بود، چه مقدار جنگل بیشتری از دست می‌رود. نتیجه ساده و ناراحت‌کننده است: ردپای مستقیم معدن فقط بخش قابل‌دیدن ماجراست.

این نتیجه برای سیاست اقلیم و تنوع زیستی مفید است، چون دو واقعیت را هم‌زمان در یک قاب نگه می‌دارد. زیرساخت مدرن و گذار انرژی به مواد معدنی نیاز دارند. اما این مواد از هیچ‌جا ظاهر نمی‌شوند. پرسش تمیز این نیست که با یک شعار بگوییم معدن خوب است یا بد؛ این است که آیا هزینهٔ کامل جنگلی آن صادقانه اندازه‌گیری می‌شود یا نه.

نویسندگان چه کردند

مطالعه داده‌های جنگل و کاربری زمین در مقیاس قاره‌ای را با یک طراحی استنباط علّی ترکیب می‌کند. نویسندگان ۱۶٬۶۲۷ خوشهٔ معدن را در مناطق جنگلی آفریقای زیرصحرا بین ۲۰۰۱ و ۲۰۲۰ نقشه‌برداری کردند. آن‌ها دو نوع از دست رفتن جنگل را جدا کردند.

اول جنگل‌زدایی مستقیم ناشی از معدن است: پاک‌سازی درون خود ردپای معدن، از جمله گودال‌ها، حوضچه‌های باطله، توده‌های پسماند، چاه‌ها و دیگر عوارضی که مستقیم به عملیات معدن مرتبط‌اند.

دوم جنگل‌زدایی خارج از محل (offsite) است: از دست رفتن جنگل در اطراف معدن که خود گودال نیست، اما ممکن است با ایجاد معدن و فعالیت‌های جانبی — کشاورزی، سکونتگاه، جاده و دیگر مسیرهای دسترسی — تحریک شود.

برای برآورد بخش دوم، نویسندگان از چارچوب difference-in-differences استفاده کردند. به زبان ساده، از دست رفتن جنگل اطراف معدن را پیش و پس از شروع معدن‌کاری با از دست رفتن جنگل در مکان‌های مشابهی که هنوز معدن‌کاری نشده بودند مقایسه کردند. سپس فاصله‌های متحدالمرکز از مرکز معدن را بررسی کردند: کمتر از ۱ کیلومتر، ۱ تا ۵ کیلومتر، ۵ تا ۱۰ کیلومتر و ۱۰ تا ۲۰ کیلومتر.

این طراحی مهم است چون مقاله صرفاً تعداد درختان از دست‌رفته نزدیک معدن را نمی‌شمارد. تلاش می‌کند «اتلاف اضافی» قابل‌انتساب به ایجاد معدن را نسبت به روند فرضی در مناطق بدون معدن برآورد کند.

چه پیدا کردند

اتلاف مستقیم ناشی از معدن بزرگ بود. در جنگل‌های انبوه آفریقای زیرصحرا، نویسندگان بین ۲۰۰۱ و ۲۰۲۰ حدود ۱۸۷٬۰۷۰ هکتار جنگل‌زدایی مستقیم ناشی از معدن برآورد می‌کنند. جمهوری دموکراتیک کنگو، غنا و ساحل عاج در مجموع ۴۵٪ این اتلاف مستقیم را تشکیل می‌دادند.

اتلاف پیرامونی از خود ردپا بزرگ‌تر بود. پس از ایجاد معدن، جنگل‌زدایی تجمعی در فاصلهٔ کمتر از ۱ کیلومتر پس از ده سال ۸ واحد روی مقیاس صفر تا ۱۰۰ بیشتر از مناطق بدون معدن بود. این تفاوت مطلق در نرخ جنگل‌زدایی است، نه افزایش نسبی ۸٪. اثر با فاصله کم شد، اما ناپدید نشد: پس از ده سال، مطالعه تفاوت‌های اضافی ۳٫۶ واحد در ۱ تا ۵ کیلومتر، ۱٫۹ واحد در ۵ تا ۱۰ کیلومتر و ۱٫۱ واحد در ۱۰ تا ۲۰ کیلومتر برآورد می‌کند.

این اعداد وابسته به زمان‌اند. اثرهای ده‌ساله‌اند، نه اتلاف فوری.

نسبت offsite به مستقیم چشمگیر بود. در محاسبه‌ای جداگانه، نویسندگان تخمین می‌زنند به ازای هر هکتار جنگلی که مستقیم در ردپای معدن پاک شده، طی پنج سال به‌طور میانگین ۳۳٫۹ هکتار جنگل انبوه اضافی در بیرون از محل از دست رفته است. بیشتر این اتلاف اضافی با گسترش کشاورزی‌ای مرتبط بود که ایجاد معدن آن را تحریک کرده بود؛ توسعهٔ سکونتگاه نیز مهم بود و سهم جاده‌ها در تفکیک نویسندگان کوچک‌تر بود.

این عدد نیز زمان‌ویژه است: نسبت پنج‌سالهٔ offsite/direct است. نباید آن را با اثرهای ده‌ساله روی مقیاس صفر تا ۱۰۰ قاطی کرد.

اثر همه‌جا یکسان نبود. مطالعه دربارهٔ جمهوری دموکراتیک کنگو نگرانی شدید گزارش می‌کند، چون هم ردپای مستقیم معدن بزرگی داشت و هم اتلاف offsite اضافی بزرگی. بعضی کشورهای دیگر اثرهای نسبی offsite بالایی داشتند اما ردپای مستقیم کوچک‌تر. در سطح کالا، معدن‌های استخراج‌کنندهٔ کبالت و مس — مواد کلیدی برای باتری، زیرساخت برق و گذار انرژی — در برآورد مطالعه بیشترین جنگل‌زدایی اضافی کل را ایجاد کردند.

چرا بخش offsite مهم است

ارزیابی محیط‌زیستی اغلب از مرز مستقیم پروژه شروع می‌شود. قابل‌فهم است. گودال دیده می‌شود، مجوز محدوده دارد و شرکت می‌تواند زیرساختی را که می‌خواهد بسازد توصیف کند.

اما جنگل فقط به مرزهای قانونی واکنش نشان نمی‌دهد. به دسترسی و انگیزه‌ها هم واکنش دارد. معدن می‌تواند جاده، کارگر، پول، سکونتگاه و تقاضای غذا بیاورد. این‌ها می‌توانند جنگل نزدیک را به زمینی تبدیل کنند که پاک‌کردنش آسان‌تر، سودآورتر یا ضروری‌تر است.

به همین دلیل قوی‌ترین ایدهٔ مقاله یک عدد نیست. تفاوت میان اتلاف مستقیم و اتلاف تحریک‌شده است.

اگر یک زنجیرهٔ تأمین فقط ردپای معدن را حساب کند، ممکن است تغییر کاربری زمین ناشی از استخراج را کمتر از واقع برآورد کند. اگر ارزیابی اثر محیط‌زیستی در مرز اجاره متوقف شود، ممکن است جنگل‌زدایی‌ای را نبیند که پروژه احتمال وقوعش را بیشتر می‌کند. و اگر محصولی چون برای انرژی تجدیدپذیر لازم است «پاک» بازاریابی شود، این به‌طور خودکار زنجیرهٔ مادی آن را پاک نمی‌کند.

این مقاله چه چیزی را اثبات نمی‌کند

• نشان نمی‌دهد گذار انرژی بد است. نشان می‌دهد مواد معدنی مورد استفاده در زیرساخت مدرن، از جمله مواد گذار انرژی، می‌توانند هزینهٔ بزرگ کاربری زمین داشته باشند.
• معنایش این نیست که هر معدن دقیقاً به ازای هر هکتار اتلاف مستقیم، ۳۳٫۹ هکتار اتلاف offsite ایجاد می‌کند. این میانگین برآوردشده در مجموعهٔ بزرگی از خوشه‌های معدن است، نه پیش‌بینی برای یک پروژهٔ خاص.
• اثبات نمی‌کند هر درختی که نزدیک معدن از بین رفته، به خاطر همان معدن قطع شده. مطالعه با طراحی شبه‌آزمایشی اثر اضافی را در مقیاس جمعیتی برآورد می‌کند.
• مسئولیت را به شرکت، مجوز یا خریدار مشخصی نسبت نمی‌دهد. چنین کاری نیازمند رهگیری پروژه‌محور فراتر از این مقاله است.
• همهٔ پیامدهای معدن‌کاری را پوشش نمی‌دهد. آلودگی آب، شرایط کار، تکه‌تکه‌شدن زیستگاه، تعارض حقوقی و جابه‌جایی اجتماعی خارج از اندازه‌گیری اصلی جنگل‌زدایی‌اند.
• کل جهان را پوشش نمی‌دهد. تحلیل روی جنگل‌های انبوه آفریقای زیرصحرا متمرکز است.

قدرت شواهد چقدر است؟

برای برآورد جنگل‌زدایی مستقیم، شواهد در مقیاس قاره‌ای قوی است. مطالعه از مجموعه‌داده‌های منتشرشدهٔ کاربری زمین و پوشش جنگل برای شناسایی از دست رفتن جنگلِ مستقیماً مرتبط با عوارض معدن استفاده می‌کند.

برای اتلاف اضافی offsite نیز شواهد قابل‌توجه است، اما مدل‌محور. difference-in-differences برای برآورد اثر علّی از دادهٔ مشاهده‌ای طراحی شده، به‌ویژه وقتی آزمایش تصادفی ممکن نیست. نویسندگان از روش‌های جدید مقاوم به ناهمگنی استفاده می‌کنند و استحکام نتیجه را با برآوردگرهای جایگزین می‌آزمایند. این روش خوبی است.

با این حال نتیجه باید در مقیاس درست خوانده شود. مقاله شاهد قوی است که در کل سامانهٔ مورد مطالعه، ایجاد معدن با جنگل‌زدایی اضافی فراتر از ردپای معدن همراه است. اما اعتراف ماهواره‌ایِ تک‌تک درختان نیست.

پس مفیدترین خوانش عمومی نه وحشت است و نه ردکردن نتیجه. انضباط اندازه‌گیری است: اگر معدن یک چشم‌انداز را باز می‌کند، ارزیابی اثر باید آن‌سوی حصار را هم ببیند.

چرا مهم است

عبارت «انرژی پاک» می‌تواند یک جهان مادی را پنهان کند. پنل خورشیدی، باتری، خطوط انتقال، خودروی برقی و مرکز داده همگی به مواد استخراج‌شده نیاز دارند. بعضی از این مواد از جاهایی می‌آیند که جنگل و تنوع زیستی آن‌ها برای جهان اهمیت دارد.

این کربن‌زدایی را اشتباه نمی‌کند. گزینهٔ دیگر — ادامهٔ وابستگی به سوخت فسیلی — هزینه‌های عظیم زمین، هوا، آب و اقلیم خودش را دارد. اما معنایش این است که یک گذار می‌تواند از سامانهٔ فسیلی پاک‌تر باشد و در عین حال به‌طور پیش‌فرض «پاک» نباشد.

ارزش این مقاله این است که جغرافیای پنهان را سخت‌تر می‌شود نادیده گرفت. می‌گوید: فقط گودال را نشمارید. تغییرات جنگل اطراف گودال را هم بشمارید. جاده‌ها، مزارع و سکونتگاه‌هایی را که پس از استخراج می‌آیند حساب کنید. جنگل‌زدایی offsite را وارد ارزیابی‌های اثر محیط‌زیستی، ادعاهای no-net-loss و زنجیره‌های تأمین «بدون جنگل‌زدایی» کنید.

این داستان بالغ‌تری از «مواد معدنی سبز خوب‌اند» یا «مواد معدنی سبز بدند» است. مبنای مادی گذار پیامد دارد، و این پیامدها باید پیش از آن‌که زنجیرهٔ تأمین خودش را پاک بنامد دیده شوند.

خلاصهٔ تمیز

یک مطالعه در Nature، ۱۶٬۶۲۷ خوشهٔ معدن را در جنگل‌های انبوه آفریقای زیرصحرا بین ۲۰۰۱ و ۲۰۲۰ تحلیل کرد. نویسندگان ۱۸۷٬۰۷۰ هکتار جنگل‌زدایی مستقیم ناشی از معدن را از عوارضی مانند گودال، حوضچهٔ باطله و تودهٔ پسماند برآورد می‌کنند. با چارچوب difference-in-differences، جنگل‌زدایی اضافی اطراف معدن را نیز نسبت به مناطق بدون معدن تخمین می‌زنند: پس از ده سال، جنگل‌زدایی تجمعی در فاصلهٔ یک کیلومتری ۸ واحد روی مقیاس صفر تا ۱۰۰ بیشتر بود و تا ۲۰ کیلومتر همچنان بالاتر باقی ماند. در محاسبه‌ای جداگانه برای پنج سال، هر هکتار جنگل‌زدایی مستقیم معدن با میانگین ۳۳٫۹ هکتار اتلاف اضافی جنگل انبوه offsite همراه بود، عمدتاً از طریق گسترش کشاورزی و سکونتگاه. معدن‌های کبالت و مس بیشترین جنگل‌زدایی اضافی کل را در مطالعه داشتند. نتیجه نمی‌گوید گذار انرژی بد است؛ می‌گوید زنجیره‌های تأمین مواد معدنی هزینه‌های کاربری زمین دارند که از خود ردپای معدن فراتر می‌روند.

بررسی بی‌پرده

مقاله چه نشان می‌دهد: معدن‌کاری در جنگل‌های انبوه آفریقای زیرصحرا بین ۲۰۰۱ و ۲۰۲۰ اتلاف مستقیم قابل‌توجه جنگل ایجاد کرده؛ ایجاد معدن با جنگل‌زدایی اضافی در اطراف آن نسبت به مناطق بدون معدن همراه بوده؛ اتلاف offsite می‌تواند بسیار بزرگ‌تر از ردپای مستقیم معدن باشد؛ و برخی مواد مرتبط با گذار انرژی در این مجموعه‌داده با جنگل‌زدایی اضافی کل بالایی همراه‌اند.

چه چیزی محتمل است اما اثبات نشده: بسیاری از معدن‌های منفرد اثر offsite بزرگ‌تری از محدودهٔ مجوزشان دارند؛ ارزیابی‌های محیط‌زیستی و قواعد زنجیرهٔ تأمین سخت‌گیرانه‌تر می‌توانند بخشی از این اتلاف را کاهش دهند؛ و اثرهای پنهان مشابه ممکن است در دیگر مناطق معدنی گرمسیری مهم باشند.

چه چیزی را نشان نمی‌دهد: این‌که همهٔ معدن‌ها به یک اندازه مخرب‌اند؛ هر رویداد جنگل‌زدایی نزدیک معدن توسط همان معدن ایجاد شده؛ گذار انرژی بد است؛ شرکت یا خریدار خاصی بدون رهگیری پروژه‌محور مسئول اتلاف مشخصی است؛ یا جنگل‌زدایی تنها هزینهٔ محیط‌زیستی یا اجتماعی مهم است.

محدودیت‌های اصلی: استنباط علّی مشاهده‌ای به‌جای شواهد تصادفی؛ برآوردهای قاره‌ای به‌جای انتساب پروژه‌محور؛ تمرکز بر جنگل‌های انبوه آفریقای زیرصحرا؛ و وابستگی اثرهای مستقیم و offsite به کیفیت داده، تشخیص معدن و فرض‌های مدل.

یک خوانندهٔ عمومی چقدر باید مطمئن باشد؟ اطمینان بالا که جنگل‌زدایی مستقیم معدن در منطقهٔ مطالعه قابل‌توجه است. اطمینان خوب که ایجاد معدن در مقیاس جمعیتی با جنگل‌زدایی offsite اضافی مرتبط است. اطمینان کمتر برای اعمال نسبت میانگین ۳۳٫۹:۱ به یک معدن خاص. موضع مناسب: زنجیرهٔ تأمین مواد معدنی می‌تواند لازم باشد و در عین حال به حسابداری صادقانه فراتر از خود گودال نیاز داشته باشد.